نويسنده: محمد مهدی عاکف

شكي نيست كه جنبش اخوان المسلمين از مهم ترين حركت هاي اسلامي تاريخ معاصر در دنياي اسلام است و طي 75 سال گذشته، تأثيرات شگرفي در حوادث منطقه خاورميانه و جهان اسلام و عرب داشته است. البته اين جمعيت يا حزب نيز همچون ساير احزاب و جريآن هاي سياسي مراحل تاريخي مختلفي را سپري كرده كه مي توان به مهم ترين آن ها به شرح زير اشاره كرد:

1. مرحله اول (تأسيس):

اين دوران، از بنيانگذاري آن در سال 1928 م توسط شهيد حسن البنّاء شروع مي شود. در اين مرحله، اخوان المسلمين از لحاظ تئوريك و ساختار سازماني با رهبري مرشد اول و مؤسس آن شكل گرفت و با ترور حسن البنّاء در 12 فوريه 1949 توسط عوامل ملك فاروق و به دستور انگليس و آمريكا طبق اسناد موجود به پايان رسيد.

2. مرحله دوم (همكاري):

اين مرحله با انتخاب حسن الهضيبي به عنوان مرشد دوم و سقوط نظام منحوس پادشاهي در مصر شروع مي شود. در اين مرحله، ميان رهبران اخوان و افسران آزاد همراهي و وفاق كامل وجود داشت و سازمان نظامي اخوان در تغيير رژيم كاملاً با گروه افسران آزاد همكاري كرد، ولي متأسفانه اين دوره با سلطة مستبدانه عبدالناصر و سركوب همة مخالفان و دگرانديشان، به پايان رسيد.

3. مرحله سوم (تقابل):

افسران آزاد با دستگيري رهبران اخوان المسلمين و اعدام برخي از آن ها، همچون شهيد عبدالقادر عوده و شهيد شيخ محمد فرغلي و ديگران، در تلاش بودند كه پايگاه مردمي اخوان را نابود ساخته و قدرت و سلطه را در انحصار خود قرار دهند كه با سركوب وحشيانه و اعدام رهبران اخوان همراه بود. اين مرحله با مرگ ناصر در سال 1970 خاتمه پيدا مي كند. اعدام شهيد سيد قطب و صالح عشماوي از آخرين جنايات وي قبل از مرگ بود.

4. مرحله چهارم (آزادي تاكتيكي):

اين مرحله با به قدرت رسيدن سادات آغاز مي شود. سادات براي مقابله با قدرت طلبي ناصريست ها و كمونيست ها، اخواني ها را از زندان ها آزاد مي كند. اخوان المسلمين در اين مرحله، تحت رهبري شيخ عمر التلمساني مرشد سوم، به ترميم و ساماندهي تشكيلات و افشاگري جنايات حكومت فردي و ديكتاتوري ناصر و دوران حاكميت وي مي پردازند.

5. مرحله پنجم (تقابل و تضاد):

اين مرحله با دستگيري مجدد اخواني ها در سال 1979 توسط سادات آغاز مي شود. اخوان المسلمين انتقادات شديدي از سياست سازشكارانه سادات و برقراري صلح ننگين با رژيم اشغالگر فلسطين كردند و نظام با ترفندهاي سياسي و امنيتي، به سركوب آن ها و ديگر مخالفين روند كمپ ديويد پرداخت و زندان هاي مصر از نو مملو از مخالفين گرديد.

رئيس جمهوري كنوني مصر حسني مبارك نيز، همچنان از سياست سادات و ناصر در مبارزه و محدودسازي رشد فرآيند پايگاه هاي اجتماعي جنبش اخوان المسلمين، پيروي مي كند و تلاش دارد با ترفندهاي سياسي و حقوقي، اخوان المسلمين را در صحنه سياست مصر منزوي نگه دارد كه با همكاري و موافقت كامل آمريكا و اسرائيل همراه است، ولي به رغم همه فشارها و سركوب هاي مستمر، حركت اخوان به فعاليت خود ادامه مي دهد و ساختار تشكيلاتي اخوان المسلمين در مصر الگويي همچنان تاريخي، براي تشكل گروه ها و سازمان ها و احزاب اسلامي جهان عرب و اسلام به شمار مي رود و به طور سنتي روي جريانات سازماني و فكري تشكيلات اسلام سياسي، تأثير مي گذارد. البته بايد مشكلات تشكيلاتي اخوان المسلمين را هم در سطح محلي (مصر) و هم در سطح منطقه اي (تشكيلات بين المللي اخوان) از نظر دور نداشت.

در واقع مشكلات سازماني اخوان المسلمين در مصر را مي توان در سه محور زير مورد بررسي قرار داد:

الف: مشروعيت تاريخي:

رهبري فعلي اخوان المسلمين: حاكميت ناصر و همكاران امنيتي وي ضربات سخت و مهلكي به تشكيلات اخوان المسلمين وارد ساخت. مرگ شيخ حسن الهضيبي مرشد دوم حزب و بحران انتخاب رهبري در تشكيلات اخوان، عمق فاجعه و چگونگي ضربه به ساختار تشكيلات حزب در دوران ناصر را به خوبي نشان داد. نبايد فراموش كرد كه دو نهاد تشكيلاتي در رهبري و تعيين مرشد اخوان المسلمين تأثير كليدي دارند: كميته مركزي (مكتب ارشاد) و تشكيلات ويژه (النظام الخاص) كه هر كدام نقش مؤثري در هدايت و رهبري و تعيين خط مشي خود دارند.

در پي فوت حسن الهضيبي، رهبري دستگاه ويژه النظام الخاص، در تعيين مرشد مورد نظر خود پيشدستي كرد، ولي بخشي از كادرها و تشكيلات داخل و خارج مصر، اين تعيين را نپذيرفتند و بحران واقعي در دستگاه رهبري اخوان به وجود آمد كه با انتخاب مرحوم شيخ عمرالتلمساني به عنوان مسن ترين مؤسس عضو اخوان در سمت سومين مرشد، بحران مشروعيت رهبري به طور موقت فروكش كرد. كشمكش در رقابت ميان رهبران مكتب ارشاد و رهبران دستگاه ويژه ، هميشه معضل مشروعيت تاريخي رهبري را آشكار مي سازد و تشكيلات را با مشكلات فراواني روبرو مي كند و بهانة خوبي هم از سوي حاكميت ها، براي سركوب اخوان است.

ب: ماهيت تشكيلات اخوان:

گروه اخوان در سال 1928 توسط حسن البنّاء به عنوان يك سازمان اسلامي _ خيريه، تربيتي _ در پرتو قانون اساسي سال 1923 مصر، به طور رسمي ثبت شد. اما سازمان اخوان، پس از شهادت حسن البنّاء و در دوره افسران آزاد به علت عدم پيروي از انديشه هاي ملي گرا و قومي ناصري، توسط ناصر منحل اعلام شد. قانون اساسي مصر دوبار در سال 1956 و سال 1971 تغيير پيدا كرد. در پرتو قانون اساسي جديد فعاليت هاي اجتماعي و عمومي طبق قانون احزاب (1977) يا قانون جمعيت هاي خيريه (سال 1964 كه در سالهاي 1999 و 2002 تغيير يافت) تنظيم شده است و اخوان، همچنان با پوشش قانوني حكومتي، از هر گونه فعاليت سياسي محروم شدند.

به عبارت ديگر: در اساسنامه اخوان المسلمين ماهيت ساختار سازماني به عنوان جمعيت تربيتي، اجتماعي و ارشادي معرفي شده است و اخواني ها هنوز نتوانسته اند به توافق برسند كه در اساسنامه خود تجديدنظر كنند، لذا ماهيت ساختاري و اساسنامه تشكيلات اخوان هنوز براي فعاليت هاي سياسي، مشكل زاست.

ج: معضل فعاليت قانوني اخوان المسلمين:

با آزادي اخواني ها (75 1971) از زندان، سادات به اخوان المسلمين اجازة مشروط براي فعاليت مجدد و احياي سازمان را داد: جدايي دين از سياست، بركناري رهبران دستگاه ويژه (تشكيلات مخفي) از مكتب ارشاد يا كميتة مركزي و تغيير نام تشكيلات، از جمله شروط سادات براي حضور نوين اخوان المسلمين در صحنه سياست مصر بود. رهبران اخوان با پيشنهادات سادات موافقت نكردند و در نتيجه سركوب و فشار و اتهام و دستگيري ها ادامه يافت.

د: مسائل تشكيلات در سطح بين المللي:

اشاره كرديم كه هسته تشكيلاتي اخوان المسلمين در سال 1928 در شهر اسماعيليه به وجود آمد كه پس از دو دهه افكار و انديشه هاي حسن البنّاء و حزبش از مرزهاي مصر گذشت و شعاع تأثير فكري و سازماني اين جنبش از جاكارتا تا رباط امتداد پيدا كرد. سازماندهي و تنظيم نوع فعاليت گروه هاي اخوان المسلمين در كشورهاي عربي، يكي از دغدغه هاي رهبري تشكيلات بود و انديشة ايجاد يك سازمان بين المللي براي گروه هاي اخواني در دهة پنجاه به وجود آمد، ولي سركوب گري ناصر، اولويت ايجاد اين تشكل را قدري به تعويق انداخت، اما در دوران فراري بودن مرحوم مصطفي مشهور _ مرشد پنجم بعدي _ چارچوبي براي تحقق و اجرا پيدا كرد. ديدارهاي مشهور از كويت و آلمان و اقامت در آن ها، شالودة سازمان بين المللي اخوان المسلمين را پي ريزي كرد.

تشكيلات بين المللي اخوان المسلمين از دو نهاد اساسي تشكيل شده است كه عبارتند از:

1. مجلس شوراي تشكيلات بين المللي:

به مثابه كنگره بين المللي اخوان المسلمين است و سازمان هاي اخواني عضو، مي توانند بر اساس جمعيت و حجم تشكيلات حزبي خود تعدادي از اعضاي خود را به اين كنگره معرفي كنند.

2. مكتب بين المللي ارشاد:

اين نهاد از مرشد عام و 8 عضو از كشور و همچنين از اعضاي شعبات مختلف اخوان كه توسط مجلس شوراي تشكيلات بين المللي برگزيده مي شوند، تشكيل مي شود.

علاوه بر اين دو نهاد، تشكيلات و مؤسسات اقتصادي، فني، صنفي و پژوهشي نيز در چارچوب تشكيلات بين المللي اخوان المسلمين فعاليت داشتند.

تلاش ها و اقدامات جهت احياي حركت اخوان المسلمين بسياري از شخصيتهاي اسلامي كه منسوب به جريان اخوان المسلمين بودند و يا برخي از افرادي كه اصولاً عضو سازماني و تشكيلاتي اخوان نبودند، پيشنهادات و انتقاداتي جهت اصلاح و رشد و تكامل سازمان اخوان ارائه كردند. آن ها طي نگارش كتب و مقالاتي، افكار خود را در باب چگونگي و ضرورت اصلاح جنبش تبيين كردند. از جمله: شيخ محمد غزالي، عمرالتلمساني، جابر رزق، صلاح شادي (مصر)، شيخ سعدي حوي (از رهبران اخوان سوريه) عبدالله نفيسي (كويت)، كمال هلياوي (مصر) راشد غنوشي (تونس)، فتحي يكن (لبنان)، شيخ فيصل مولوي (لبنان) و محفوظ نحناح (الجزاير).

همچنين روشنفكران اسلامي مستقل همچون: طارق البثري، دكتر محمد سليم العوا، دكتر محمد عماره، دكتر سيد دسوقي، دكتر جمال عطيه و دكتر كمال ابوالمجد (همگي از مصر) آراي اصلاحي و انتقادي خود را جهت اصلاح حركت اخوان المسلمين ارائه و پيشنهاد كردند. ولي اغلب اين پيشنهادها از سوي رهبري اخوان مكتب ارشاد - مورد قبول واقع نشده است. آن ها معتقدند كه حتي با قبول اين پيشنهادها و يا حتي تغيير نام سازمان، حاكميت ديكتاتوري، امنيتي موجود، اجازه حضور فعال سياسي در مصر به آن ها نخواهد داد و با توجه به ماهيت نظام حاكم، ظاهراْ حق با رهبري اخوان است.

همچنين برخي از اخواني هاي جهان عرب در بعد انديشه و در زمينه اصلاح ساختاري تلاش هايي جهت اصلاح روند فكري و ساختاري اخوان، كرده اند از جمله:

1. دكتر حسن الترابي در سودان: كه مخالف با انديشة پيروي و تبعيت همگان، از رهبري اخوان امسلمين مصر است. البته سازمان هاي اخوان سودان با انديشه هاي حسن الترابي بعدها به دو گروه منشعب شد: گروه هوادار پيروي از تشكيلات مصر با همان نام اخوان المسلمين به رهبري شيخ ماجد و گروه حسن الترابي كه با نامهاي مختلف و سازمان هاي گوناگون و اكنون تحت عنوان المؤتمرالشعبي در سودان فعاليت دارد.

2. جنبش النهضه تونس: اين تشكيلات با انديشه ها و افكار راشد الغنوشي رهبري مي شود و به رغم اختلاف در ديدگاه، ارتباطات خوبي با اخواني ها دارد. البته خود شيخ راشد، همچنان به حالت تبعيد در لندن به سر مي برد و اتهام عمدة وي طرفداري از انقلاب اسلامي ايران و حضرت امام خميني است.

3. جناح اصلاحي اخوان المسلمين اردن: اين جناح با تلاش عبدالمجيد ذنيبات، توانسته است ديدگاه هاي اصلاحي خود را بر سازمان مسلط سازد و ديدگاه هاي سنتي جناح محمد عبدالرحمن خليفه، مرشد قبلي اخوان اردن را محدود و منزوي سازد.

4. در الجزاير نيز حركت اسلامي اخوان به رهبري مرحوم محفوظ نحناح، روش اصلاحي اخوان اردن را در پيش گرفتند و براي همين منظور با دولت فعلي الجزاير همكاري كرده و نمايندگاني به پارلمان فرستادند كه مورد اعتراض ديگر حركت هاي اسلامي الجزاير قرار گرفت.

5. جنبش حماس در فلسطين: اين جنبش در واقع شعبة تشكيلات اخوان در سرزمين هاي اشغالي است و هنوز هم ارتباط همه جانبة نيرومندي با اخوان المسلمين مصر دارد، ولي اين سازمان در انديشه سياسي و ادبيات ايدئولوژيكي خود تغييراتي داده است و در سايه همين تحولات، توانسته است به جهاد مسلحانه بر ضد اشغالگران ادامه دهد و همزمان روابط خوبي را با نظام هاي سياسي قاهره و دمشق برقرار كند.

۶ جناح اصلاحي در داخل اخوان المسلمين مصر: در پرتو شرايط منطقه اي موجود و در پي فوت مرشد سوم اخواني ها در سال 1986 اين جناح رشد كرد. اين جناح، هوادار خروج از پيلة ساختاري گذشته و رفتار منطقي با مقتضيات زمانه و شرايط محلي و منطقه و جهان بوده است. ولي در گذشت هاي پي در پي رهبران انتخابي كه هميشه از مسن ترين ها انتخاب مي شوند و ممنوعيت سازمان از تشكيل جلسه عمومي مكتب ارشاد و سركوب ها و دستگيري ها و محاكمه هاي مكرر توسط رژيم حاكم از زمان ناصر تا به امروز باعث گرديده كه شرايط اصلاحات مورد نظر آماده نشود. ولي به رغم همة فشارها و سركوب ها، سازمان اخوان المسلمين مصر هم اكنون هم نيرومندترين تشكيلات سياسي مصر است. تا آنجا كه در آخرين انتخابات مصر، توانست به تنهايي 18 نماينده به مجلس خلق كنوني بفرستد، ولي احزاب پنجگانة مخالف: ناصري، چپ، تجمع اشتراكي، وفد و احرار، جمعاً فقط توانستند چهارده نماينده به مجلس بفرستند. و روي همين اصل است كه تحليلگران سياسي داخلي (مصر) و ناظران خارجي بر اين باورند كه در صورت سقوط حاكميت فعلي، تنها گزينه براي جانشيني، سازمان اخوان المسلمين خواهد بود. و البته يكي از دلايل اصلي حفظ نظام حاكم بر مصر، از سوي آمريكا، همين مسأله اساسي است.

منبع: باشگاه